Expeditie transitie

Omdenken voor de toekomst van onze aarde


Wat moeten we doen om het klimaat te redden? Een vraag die bij vrijwel iedereen met regelmaat opspeelt. Want ergens hebben we allemaal een beetje klimaatstress. Wees gewaarschuwd, die wordt er niet minder op als je dit verhaal van Ruud Veltenaar gaat lezen. Als je Ruud vraagt voor een college, kun je er zeker van zijn dat hij je bewustzijn opschudt en je drijfveren aanwakkert. Als je doorleest tot het einde weet je gelukkig wel wat je te doen staat.

Voor een paar euro bestel je op internet een zandloper. Je plakt hem op de douchewand en voortaan zul je je strikt houden aan de maximale douchetijd van vijf minuten. Met deze goede daad ga jij uiteindelijk zorgen voor een betere wereld. Ja maar..? Nee, echt! Luister even naar Ruud Veltenaar. Hij zal je op z’n minst aan het denken zetten.


Met het delen van zijn kennis en inzichten over de wereldwijde transitie en de huidige toestand van onze planeet, heeft Ruud Veltenaar al ruim een half miljoen mensen aan het denken gezet. Uiteindelijk draait alles om het gedrag van mensen en bedrijven. Alleen als we dat fundamenteel aanpassen en ‘op onze reset-knop drukken’, zullen we in staat zijn om minder CO2 uit te stoten dan we nu doen. De energie die we opwekken zal uit schone en onuitputtelijke bronnen moeten komen: de zon en de wind. ‘Nee mensen, wees niet bang,’ zegt Ruud. ‘Hier staat geen warrige filosoof, ook geen nutty professor.’ Met zijn jarenlange ervaring in het bedrijfsleven, waarin hij filosofie combineerde met de missie en strategie van het bedrijf, staat hij nu hier, in de glazen hal van Sweco in De Bilt om collega’s en klanten mee te nemen op een expeditie naar de aarde van de toekomst. ‘We gaan inzoomen op de energietransitie,’ belooft hij zijn publiek. Maar de energietransitie staat niet op zichzelf. ‘Het maakt onderdeel uit van een veel grotere transitie waarin onze planeet en maatschappij verkeert: de ‘paradigm shift’.’

Van doel naar de bedoeling

De lente is net een week aangebroken wanneer Ruud het college komt geven bij Sweco. Hoewel de zon buiten schijnt, hebben die eerste voorjaarsdagen voor hem toch een zwart randje. Een week eerder zijn de Provinciale Statenverkiezingen geweest. ‘De uitslag van de verkiezingen laat zien dat we in Nederland dreigen af te glijden naar een vorm van populisme, waarmee we toekomst en werkelijkheid ontkennen,’ stelt hij. Hij wijst niet naar de mensen die hun stem hebben uitgebracht, maar naar de gevestigde orde in Den Haag. ‘Er zit een dieperliggend probleem achter. Hoe weinig is Den Haag vandaag nog verbonden met de samenleving?’ vraagt Ruud zich hardop af. ‘Waarom is de korte termijn – het partijprogramma met alle belemmerende overtuigingen en idealen en electoraal gewin – belangrijker dan het onvermijdelijke doen in tijden van diepe en ontwrichtende crises? Waar zijn de leiders met karakter?’


Maar het zijn niet alleen de politici in Den Haag, ook het bedrijfsleven spreekt hij aan als het gaat om ‘het goede doen’, focussen op purpose en de Bedoeling. Met ‘het goede doen’ bedoelt Ruud: een wereld creëren die onze kinderen en kleinkinderen zo hard nodig hebben. Binnen een uur weet hij het abstractieniveau van deze uitspraak af te pellen tot een ‘how to’-level waar iedereen iets mee kan. Voordat het zover is moeten eerst de context, het bewustzijn en de drijfveren worden blootgelegd.

‘We moeten ons bewust zijn hoe de wereld nu in elkaar zit, om er vervolgens op een andere manier naar te gaan kijken’


De energietransitie is niet los te zien van de onvermijdelijke ‘paradigm shift’. De wereld transformeert naar een volgende fase in onze beschaving. ‘Ja, natuurlijk heb je keus, je kunt reactief handelen, denken: ach, het zal zo’n vaart niet lopen en afwachten. Maar je kunt ook nu alvast voorsorteren op de aarde van de toekomst en daarmee het goede voorbeeld zijn voor je omgeving.’ Ruud begint bij het begin: ‘Eerst is het belangrijk dat we de transformatie van onze planeet in de juiste context plaatsen. We moeten ons bewust zijn hoe de wereld nu in elkaar zit, om er vervolgens op een andere manier naar te gaan kijken.’ Omdenken noemt hij dat. ‘Als je aan een gemiddelde CEO vraagt wat hij de hele dag doet, zal hij waarschijnlijk gaan praten over economische doelen en marktaandelen die moeten groeien, zorgen dat er winst wordt gemaakt. Elk jaar weer iets meer dan het jaar daarvoor. Veel bedrijven bestaan om aandeelhouderswaarde te creëren.’


‘Ik denk dat dit niet de bedoeling is van een bedrijf.’


Ruud legt uit wat het verschil is tussen het doel en de Bedoeling van een organisatie. ‘De bedoeling is gekoppeld aan de vraag: waarom bestaan wij? Om de wereld beter, mooier en veiliger te maken, bijvoorbeeld. Of om steden efficiënter en effectiever in te richten, en te zorgen dat zo veel mogelijk mensen daar profijt van hebben. Als je duurzaam en maatschappelijk onderneemt tegen een eerlijke prijs, verdien je geld en borg je de continuïteit van je organisatie. Maar als je het omdraait, en je stelt geld verdienen en het borgen van de continuïteit centraal, wordt winst maken je doel. Het creëren van sociale, financiële, ecologische waarde voor zo veel mogelijk mensen is in dat geval van ondergeschikt belang. Er worden dan compromissen gesloten met waarden die niet onderhandelbaar zijn.’


De energietransitie heeft alles te maken met doing well (geld verdienen als doel op zich) en doing good (het goede doen, met geld als resultaat).

‘Als iedereen op deze aarde zo zou leven als jij en ik, dan hebben we nu al vijf planeten nodig’


Welvaart voor twee miljard

‘Als iedereen op deze aarde zo zou leven als jij en ik, dan hebben we nu al vijf planeten nodig,’ zegt Ruud. Aan de hand van een grafiek laat hij zien hoe de biocapaciteit van onze planeet ruimschoots wordt overschreden om aan het welvaartsniveau van twee miljard mensen tegemoet te komen. Hij verwijst naar de Donut Economy van Kate Raworth. In de donut hebben twee miljard mensen een welvarend leven. De rest valt erbuiten en heeft een chronisch gebrek aan iets essentieels: schoon drinkwater, zorg, onderwijs of gezond voedsel. ‘Zes miljard mensen op deze planeet hebben helemaal niks aan economische groei, maar delen wel mee in de gevolgen: verzuring van oceanen, klimaatverandering, verdroging van agrarische gronden, verlies aan biodiversiteit. Onze eenzijdige drang naar economische groei heeft ervoor gezorgd dat wij denken dat mens en aarde dienstbaar zijn aan de economie.’


Dit moet anders, en kan anders, en daarom is de energietransitie zo belangrijk.

Van werk naar missie

Ruud neemt zijn publiek mee naar het dagelijks leven van veel bedrijven, schetst een beeld van mensen die ‘wonen’ in spreadsheets en vooral bezig zijn met het verantwoorden van hun uren op basis van KPI’s. ‘Business using people as a resource to make more money is nu de mantra van veel bedrijven,’ stelt hij. ‘Maar de wereld verandert. Stel dat we die mantra nu ook eens veranderen: People… using business as a force for good’. Het werk verandert niet, alleen de manier waarop we er naar kijken wordt anders. Naast je focussen op het geld dat je verdient en de winst die je maakt, ga je nog iets anders meten: hoe veel waarde heb je gecreëerd voor de samenleving en de wereld? Werk is meer dan alleen werk. Je bent op een missie, die je leven en werk zingevender en betekenisvoller maken.’


Iemand in het publiek staat op om uit te leggen hoe doing good bij Sweco tot uiting komt. ‘Wij helpen onze klanten om de energietransitie te bewerkstelligen en dat heeft een gigantische impact op de CO2-reductie,’ zegt hij. ‘Dat is mooi. Houd je de cijfers van die CO2-reductie bij en deel je ze met je collega’s en je klanten?’ vraagt Ruud. ‘Nog niet echt. Het zit niet zo in onze aard om hoog van de toren te blazen.’ ‘Waarom niet?’ ‘Tja, dat is denk ik ons leermoment. We zouden meer inzicht moeten geven in die cijfers en meer kunnen delen met met collega’s en andere stakeholders.’ ‘En niet alleen intern, ook bij je klanten!’ zegt Ruud. ‘Door de cijfers te delen ontstaat er een sneeuwbaleffect. De ene gemeente heeft een x hoeveelheid CO2 gereduceerd. De andere gemeente denkt: maar wacht eens even, dat kan bij ons toch ook? Het is heel fijn dat jullie ecologische en sociale waarde creëren en meten. Maar het wordt nog veel leuker als iedereen het gaat verspreiden. De trots bij de medewerkers van een bedrijf groeit door het bewustzijn dat zij met hun werk de wereld een beetje beter, mooier en veiliger maken.’

Alles voor de aandeelhouder

‘Er zijn nog een heleboel multinationals die juist op grote schaal sociale en ecologische waarde vernietigen,’ zegt Ruud. Hij noemt bedrijven die wereldwijd 3500 plastic flesjes per seconde produceren, de gezondheid van mensen in gevaar brengen en betrokken zijn bij grote corruptieschandalen waarbij alles draait om het rijker maken van de aandeelhouders. Exact weten waarom je bestaat om financieel, sociaal en ecologisch van waarde te zijn, besluiten dat je als organisatie geen projecten doet waarmee direct of indirect waarde wordt vernietigd, dat is nodig voor een succesvolle transitie en maatschappij.

Twee miljard klimaatvluchtelingen

‘Wat is de grootste uitdaging van de mensheid?’ vraagt Ruud aan zijn publiek. Het beantwoorden van die vraag is nodig om de drijfveren voor de wereldwijde transitie bloot te leggen. ‘Onze grootste uitdaging,’ zegt hij, ‘is de onbeheersbare klimaatverandering en de migratiestromen die daaraan gekoppeld zijn. Want als het naar verwachting in de tweede helft van deze eeuw tussen 25 graden noorderbreedte en 25 graden zuiderbreedte het hele jaar 50 graden of meer is, krijgen we te maken met circa twee miljard klimaatvluchtelingen.’ Als het zo doorgaat dan pakt de temperatuurstijging op onze planeet hoger uit dan we nu denken. Hij schetst twee scenario’s met de verschillen tussen 1,5 en 2 graden opwarming. Het koraal zal bij 2 graden temperatuursstijging compleet verdwenen zijn en dat betekent een economische ramp voor de mens. En als gevolg van het smeltende noordpoolijs krijgen we in Europa te maken met tropische orkanen en andere extreme weersomstandigheden. Deze en vele andere feiten over de gevolgen van klimaatverandering zijn terug te lezen in de samenvatting van het jaarlijkse IPCC-rapport (Intergovernmental Panel on Climate Change red.).’

Primaire drijfveren en bewustzijn

‘Is er ook nog iets positiefs te melden?’ vraagt iemand. ‘Oh ja, zeker!’ roept Ruud. Hij benadrukt dat het belangrijk is om te benoemen hoe onze planeet er nu voor staat om onze primaire drijfveren te voelen. ‘Veel mensen maken zich zorgen, maar vaak blijft het daarbij, omdat het bewustzijn niet groot genoeg is. Bovendien hoor je veel tegenstrijdige berichten. Temperatuurstijging is van alle tijden bijvoorbeeld. Het verschil is dat de oorsprong van de CO2- en methaanmoleculen in onze atmosfeer nu voor 75 procent afkomstig zijn uit de verbranding van fossiele brandstoffen in de laatste decennia en niet door natuurverschijnselen, zoals vulkanische uitbarstingen. Het is dus veroorzaakt door de huidige generaties. Onwetendheid is geen excuus. In de jaren zestig publiceerde de Club van Rome (particuliere stichting van Europese wetenschappers die hun zorgen over de toekomst van de aarde wilden uiten red.) over de aanstaande klimaatproblemen. En het boek van Al Gore is al bijna twintig jaar oud. De generaties die het probleem hebben veroorzaakt zijn vermoedelijk ook de laatste die er wat aan kunnen doen om het tij nog te keren.’

Wat moeten we doen?

Als de drijfveren en het bewustzijn goed zijn aangewakkerd, moet de belangrijkste vraag in het college nog beantwoord worden. Wat kunnen we nu doen? Om te beginnen is er een ‘menukaart’ met 17 doelstellingen (Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties). Onder die doelstellingen hangen 169 subdoelstellingen en 230 indicatoren om te meten of je vooruitgang boekt. De doelen gaan over ethiek en transparantie. Ook kun je aan de hand van deze doelen meten of je financiële, sociale en ecologische waarde creëert, verplaatst of vernietigt. Ruud: ‘Deze 17 SDG’s vormen het kompas van de mensheid en zouden het startpunt van elke organisatie in de 21ste eeuw moeten zijn.’ Hij stelt voor om er vijf of zes uit te halen die relevant zijn voor ieders organisatie en te gaan handelen op basis van die doelstellingen.

Grootste schadepost: voedsel

En dan is er nog de bestseller Drawdown – Het meest veelomvattende plan ooit om klimaatontwrichting te keren. Een leidraad voor mensen en organisaties om de juiste prioriteiten te stellen aan de hand van een top 100 van acties die verband houden met CO2-reductie. In het boek staat uitgerekend hoe veel de acties gaan kosten en welke besparingen ze een organisatie in dertig jaar opleveren. In Draw Down worden zeven sectoren onderscheiden. ‘Heeft u een idee in welke sector de meeste winst te behalen valt als het gaat om CO2-reductie?’ vraagt Ruud. Er wordt wat gegist en gegokt, maar de uitslag verrast een groot deel van het publiek: voedsel. In de top 20 van acties voor CO2-reductie, hebben er maar liefst acht met onze voedselproductie en -consumptie te maken. Gevolgd door energie, met vijf acties die daaraan gekoppeld zijn.

‘We zouden een coöperatieve samenleving moeten creëren waarin mensen niet alleen gehoord worden, maar deel uitmaken van projecten en direct mee profiteren van de winst’


Coöperatieve samenleving

‘We zouden er in Nederland goed aan doen om verder te investeren in windturbines. Vooral op land en in mindere mate op zee,’ stelt Ruud. ‘Overheid, bedrijfsleven en samenleving zouden dan wel moeten opereren als gelijkwaardige partners. Nu roepen windturbines vaak weerstand op. Huizen die wellicht minder waard worden, uitzicht dat wordt verpest. ‘We zouden een coöperatieve samenleving moeten creëren waarin mensen niet alleen gehoord worden, maar deel uitmaken van deze projecten en op termijn mee profiteren van de winst. In de toekomst betaal je niet meer 22 cent per kWh, maar hooguit 5 cent, dankzij de windmolens die je in de verte ziet staan. Een mooi voorbeeld van omdenken.

10 acties

waar je nu mee kunt beginnen

Omdenken is niet alleen de opdracht voor overheden en bedrijven. Ook in ons eigen leven kunnen we van alles doen aan de hand van Draw Down. Ruud besluit het college met de ‘persoonlijke top 10’ gebaseerd op de acties uit de Draw Down top 100 en waar je morgen al mee kunt starten.

‘Kom op vaste momenten bij elkaar om te bespreken wat jullie de afgelopen periode hebben gedaan om de wereld beter te maken’


Een kleine stap voor de mens…

Ruud besluit zijn college met een oproep tot actie. ‘Mijn vraag aan jullie is: kies een van deze acties uit voor de komende drie maanden. Na drie maanden kies je er nog een en weer drie maanden later een derde. Doe het in het beste geval samen met anderen; familie, vrienden, gezin. En kom op vaste momenten bij elkaar om te bespreken wat jullie de afgelopen periode hebben gedaan om de wereld beter te maken. Voelt je omgeving niet dezelfde urgentie als jij? Vertel ze niet wat ze zouden moeten doen, maar ga zelf gewoon door en geef daarmee het goede voorbeeld. Dat noem ik leiderschap met karakter, dat zorgt uiteindelijk voor de leiders waar we behoefte aan hebben. Want de kans is groot dat anderen op een dag het goede voorbeeld volgen, omdat ook zij de urgentie zijn gaan voelen en snappen dat twee miljard kleine stappen een wereld van verschil maken.’

Deel dit artikel